Havacılık sigortasının dört ana ekseni
Havacılık sigortası tek bir ürün değildir. Dört ana eksen birlikte düşünülmeli, kapsam boşlukları ve çakışmalar önceden tespit edilmelidir.
Hull All Risks
- Savaş dışı ani ve beklenmedik fiziksel hasar
- Kaza, sert iniş, yabancı nesne hasarı (FOD)
- Yangın, su hasarı, fırtına — yer koşullarında
- Çarpışma — havada ve yer hareketlerinde
- Agreed value esaslı — toplam kayıpsa mutabık kıymet ödenir
- Eksik bakım / aşınma kapsam dışı
Hull War — AVN52E
- Hull poliçesindeki AVN48C savaş dışlamasını geri alır
- Savaş, iç savaş, isyan kaynaklı hasar
- Terörizm ve sabotaj
- Müsadere, el koyma, millileştirme
- Kaçırma / hijacking
- Genellikle Londra Pazarı'nda ayrı kapasite
Aviation Liability / CSL
- Üçüncü şahıs bedensel zarar ve maddi hasar
- Yolcu sorumluluğu (koltuk başı veya CSL içinde)
- CSL: tek birleşik limit — esneklik sağlar
- Each aircraft / any one occurrence ayrımı
- Kargo ve posta sorumluluğu
- Havalimanı çevresi ve yerdeki üçüncü şahıs hasarı
Engines & Spares
- Belirli lokasyonlardaki motor ve yedek parça
- Motor çalışırken olan hasar (ground run dahil)
- Nakliye sırasındaki hasar
- Hırsızlık ve yangın — depoda
- Eksik bakımdan kaynaklanan hasar kapsam dışı
- Her bir hasar / limiti ayrıca belirlenir
Agreed value ve limit yapılandırması
Agreed Value — Neden Kritiktir?
Mutabık Kıymet
Uçağın sigortalandığı değer, poliçe başlangıcında sigortalı ile sigorta şirketi arasında karşılıklı kabul edilir. Toplam kayıp (total loss) durumunda bu değer ödenir; gerçek piyasa değeri veya amortisman tartışması açılmaz.
ACV Havacılıkta Nadir
Araç sigortasında yaygın olan "gerçek piyasa değeri" yaklaşımı havacılıkta standart değildir. Agreed value uygulaması, hasar anında değer tespiti anlaşmazlığını ortadan kaldırır ve kreditörler tarafından tercih edilir.
Tam ve Kısmi Kayıp
Total loss (tamir edilemez veya kayıp uçak) durumunda agreed value ödenir. Partial loss durumunda onarım maliyeti karşılanır; ancak bu tutar agreed value'yu aşamaz. Constructive total loss (tamir maliyeti değeri aşarsa) ayrıca tanımlanmıştır.
Agreed Value Güncellenmeli
Piyasa koşullarına bağlı olarak yıllık poliçe yenileme dönemlerinde agreed value güncellenmesi önerilir. Aşırı düşük değerleme undersigorta riskine yol açabilir; bazı poliçeler belirli eşikler için kısmi değer uygulaması içerir.
Each aircraft / any one occurrence limit ayrımı
Uçak Başına Limit
Filo sigortalarında her bir uçak için ayrı ayrı geçerli olan hull değer. Filo içindeki her uçağın değeri poliçede listelenir; hasar o uçağın agreed value'su üzerinden hesaplanır.
Tek Olayda Maksimum
Tek bir kaza olayında aynı anda birden fazla uçak etkilenirse (örneğin hangarda yangın), poliçenin "any one occurrence" limiti devreye girer ve toplam tazminat bu tavanla sınırlı kalır.
Combined Single Limit
Sorumluluk sigortasında bedeni zarar ve maddi hasar tazminatlarını ayrı alt limitler yerine tek birleşik limitte toplayan yapı. Talep bileşiminde esneklik sağlar; toplam limit aşılmadığı sürece dağılım serbesttir.
Ayrılmış Alt Limitler
Bedensel zarar ve maddi hasar için ayrı ayrı belirlenmiş üst limitler. CSL'e göre daha az esnektir; bir kategoride fazla tazminat talep edilse bile diğer kategorinin limiti kullanılamaz. Bazı özel piyasa yapılandırmalarında yer alır.
Each passenger sublimiti: CSL yapısı içinde koltuk başına ayrı bir "each passenger" sublimiti tanımlanabilir. Bu sublimit, yolcu başına azami sorumluluk tutarını sınırlar. Ticari havacılıkta Montreal Konvansiyonu (MC99) ve ICAO gereklilikleri minimum sorumluluk limitlerini belirler; poliçe limitinin bu gereklilikleri karşılaması zorunludur.
Savaş dışlaması ve ayrı Hull War kapsamı
Hull All Risks poliçesi, standart olarak AVN48C savaş dışlama klozu içerir. Bu kloz devreye girdiğinde savaş, terörizm ve benzeri riskler kapsam dışına alınır. Bu boşluğu kapatmak için ayrı bir Hull War poliçesi yazılır.
AVN48C — Savaş Dışlaması ve Hull War Kapsamı
Hull All Risks poliçesinden çıkan riskler ve Hull War (AVN52E) ile geri alınanlar
- Savaş, iç savaş, silahlı çatışma
- İsyan, devrim, iktidar el koyması
- Terörizm eylemleri
- Sabotaj
- Müsadere, millileştirme, el koyma
- Hükümet kararıyla abluka / ambargo
- Kaçırma / hijacking
- Kötü niyetli hasar — bilinçli imha
- Savaş ve silahlı çatışma hasarı
- Terörizm ve sabotaj
- Müsadere ve millileştirme
- Kaçırma (hijacking) sonucu hasar
- İsyan ve kargaşa ortamında hasar
- Kötü niyetli zarar — belirli koşullarda
- Detonated / undetonated weapon (tartışmalı)
Coğrafi limitler ve kısıtlı bölgeler
Her iki poliçe (Hull ve Hull War) için faaliyet coğrafyası net tanımlanmalıdır. Onaylı faaliyet alanı dışındaki bir uçuşta hasar meydana gelirse kapsam tartışmalı olabilir. Özellikle:
- Hull War schedule bölgeleri: Savaş riski yüksek bölgelere her giriş, hull war underwriter'a önceden bildirilmeli; bazı bölgeler ek prim veya onay gerektirir.
- OFAC/ambargo listesi ülkeler: ABD reasürörlerinin devrede olduğu yapılarda ambargo altındaki ülkelere uçuş ek uyum riski yaratır.
- Kuzey Kutbu / okyanuslar: Arama-kurtarma güçlüğü ve artan operasyonel risk nedeniyle özel değerlendirme gerektirebilir.
Pilot warranty, approved use ve coğrafi limitler
Havacılık sigortasındaki bazı koşullar, ihlal edildiğinde tazminat hakkını doğrudan ortadan kaldırabilecek niteliktedir. Bunların poliçe başlamadan önce dikkatle incelenmesi gerekir.
Minimum Uçuş Saati
Uçuş tipine göre pilotta aranan asgari toplam saat. Altındaysa uçuş poliçe kapsamı dışındadır.
Type Rating
Pilotun söz konusu uçak tipini uçmaya yetkili olduğunu gösteren geçerli type rating belgesi zorunludur.
Tıbbi Sertifika
Geçerli ve güncel medical (Class 1 veya 2). Süresi dolmuş medical ile yapılan uçuş warranty ihlalidir.
Check Ride / Proficiency
Düzenli periyodik yeterlilik denetimi ve simulator check. Bazı poliçelerde ayrıca şart koşulur.
Son 90 Gün Deneyimi
Bazı poliçeler son belirli sürede asgari uçuş saatini warranty olarak tanımlar (recency requirement).
Listelenen Pilot
Poliçede isim veya kriterlere göre listelenmeyen bir pilot uçuş yaparsa warranty ihlali doğabilir.
Approved use ihlali: Poliçede "private use" olarak onaylanan bir uçağın ücret karşılığı yolcu taşımak için kullanılması, charter lisansı olmadan charter operasyonu yapılması veya eğitim uçuşunun "approved use" kapsamı dışında gerçekleşmesi tazminat hakkını ortadan kaldırabilir. Operasyonel kullanım değişikliklerinde sigorta şirketiyle önceden mutabakat alınmalıdır.
Hull / War / Liability / Spares: hangi senaryo, hangi kapsam?
Hasar anında hangi poliçenin devreye gireceğini önceden anlamak, hem müzakere aşamasını hem de hasar yönetimini kolaylaştırır.
| Senaryo | Hull All Risks | Hull War | Liability / CSL | Spares |
|---|---|---|---|---|
| Sert iniş — gövde hasarı | Evet | Hayır | Hayır | Hayır |
| Çarpışma — havada başka uçakla | Hull hasarı | Hayır | Karşı taraf zararı | Hayır |
| Yolcu yaralanması — uçuşta | Hayır | Hayır | CSL / Pax Liability | Hayır |
| Yangın — yere çarpma sonrası | Evet | Hayır | 3. şahıs hasarı | Hayır |
| Terör saldırısı — uçakta bomba | Dışlı (AVN48C) | Evet (AVN52E) | War liability ayrı değerlendirme | Hayır |
| Kaçırma / hijacking | Dışlı | Evet (AVN52E) | War liability bağlantılı | Hayır |
| Devlet müsaderesi | Dışlı | Evet | Hayır | Hayır |
| Motor — depo yangını | Hayır — depoda değil | Hayır | Hayır | Spares — depoda |
| Motor — nakliye hasarı | Marine Cargo / Spares | Hayır | Hayır | Transit kapsamı varsa |
| Hangarda 3. şahıs uçağına hasar | Hayır | Hayır | Genel liability? Hayır | Hangarkeeper's |
| Bakımda kullanılan parça hasarı | Hayır | Hayır | Products Liability | Kısmen — wording bağımlı |
| Pilot hatası — warranty ihlali | İhlal — kapsam sona erer | İhlal | İhlal | İhlal |
| Onaylı kullanım dışı uçuş | Approved use ihlali | İhlal | İhlal | Duruma göre |
Deductible buy-back ve diğer tamamlayıcı kapsamlar
Ana Hull Poliçesindeki Deductible
Hull All Risks poliçelerinde hasara katılım (deductible) tutarı, uçak büyüklüğü ve operasyon tipine göre değişir. Büyük ticari uçaklarda deductible önemli bir finansal yük oluşturabilir. Bu tutar, hasarda sigortalının kendi cebinden karşılamak zorunda olduğu tutardır.
Deductible Insurance (Buy-Back)
Hull poliçesindeki deductible tutarını tamamen veya kısmen karşılayan ayrı bir sigorta. Ana hull poliçenizden bağımsız olarak satın alınır. Özellikle operasyonel faaliyetin yoğun olduğu küçük deductible hasarların maliyetini düzenler ve yıl içi finansal tahminlenebilirliği artırır.
Ek ve tamamlayıcı kapsamlar
Personal Accident (PA)
Kaza sonucu ölüm, kalıcı sakatlık ve tedavi giderlerini kapsayan bireysel kaza sigortası. Pilot ve mürettebat için ayrıca yapılandırılır. Havacılıkta PA kapsamı, işçi kaza veya hayat sigortasından bağımsız olarak değerlendirilebilir.
Ground Risks / Taxiing
Uçağın uçuşta değil, yer hareketlerinde (taksi, römorka alma, iter-çeker) meydana gelen hasar. Hull All Risks kapsamında yer alması beklenir; ancak "taxiing" tanımı ve kapsamı poliçe wording'inde netleştirilmelidir.
Hangarkeeper's Liability
Bakım, onarım veya depolama amacıyla emanet alınan başkasına ait uçaklara verilen hasarı karşılar. Genel liability poliçesindeki "care, custody & control" istisnası bu uçakları korumaz; hangarkeeper poliçesi bu açığı kapatır.
Products Liability
Üretilen veya bakımı yapılan parça/ekipmanın arızasından kaynaklanan üçüncü şahıs hasarı. Uçak üreticileri, komponent üreticileri ve MRO şirketleri için kritiktir. Tek bir ürün arızasının büyük bir kaza zincirini tetikleyebileceği dikkate alınmalıdır.
Loss of Use / Business Interruption
Sigortalı hasarın neden olduğu uçak aradan kalkmadan kaynaklanan gelir kaybı. Özel havacılıkta "loss of use" limiti; charter ve ticari operasyonlarda daha kapsamlı BI yapısı kurgulanabilir. Özel piyasada bulunabilirliği sınırlı olabilir.
Hull Under Construction
Henüz inşa halinde olan uçağın uçuş öncesi üretim sürecindeki fiziksel hasarını kapsar. Uçak fabrikasından teslim alınana kadar geçen süredeki hasar ve nakliye aşaması için değerlendirilir.
Operasyon tiplerine göre sigorta profili
Hangi amaca hizmet ettiği, uçağın nasıl kullanıldığı ve kimin tarafından uçurulduğu havacılık sigortasının kapsam, prim ve warranty yapısını doğrudan etkiler.
| Operasyon Tipi | Risk Profili | Pilot Warranty | Özel Dikkat Noktaları |
|---|---|---|---|
| Ticari Havayolu (AOC) | Düzenlenmiş, yüksek standart | ATPL, type rating, company check | Liability limiti en yüksek; ICAO MC99 uyumu zorunlu |
| Charter Operatörü | Çeşitli rota, yoğun kullanım | CPL/ATPL, type rating, medical | Approved use mutlaka "charter" içermeli; rota genişliği önemli |
| Özel / Private Use | Düşük saat, çeşitli pilot profili | PPL/CPL, toplam saat, recency | Ücretli yolcu taşıma yasak; approved use ihlali sık görülür |
| Eğitim Uçuşları (FTO) | Öğrenci pilot — yüksek hasar sıklığı | Instructor warranty ayrı; solo flight koşulları | "Training operations" açıkça approved use'da yer almalı; touch-and-go dahil mi? |
| Hava Taksi / Air Taxi | Küçük uçak, kısa rota, sık iniş-kalkış | CPL, type rating, medical | Pax liability önemli; small aircraft crew limitations |
| İnsansız Hava Aracı (UAS/Drone) | Yeni ve gelişen piyasa | Operatör sertifikası (DGCA/SHGM) | Hull + 3. şahıs sorumluluk; sigortalanabilirlik ve prim piyasası gelişmekte |
| Hava Ambulansı | Gece/kötü hava koşulları, acil uçuş | IFR rating, night flying, medical | Yolcu tıbbi ekipmanı ve medical liability da değerlendirilmeli |
| Tarım / Ziraat Uçuşu | Alçak irtifa, kablo/engel riski | Özel operasyon yetkisi | Kimyasal hasar sorumluluk riski; çevresel sorumluluk da gündeme gelebilir |
Filo kompozisyonu ve hasar geçmişi: underwriting perspektifi
Havacılık underwriter'ları, standart sektör risk modellerini kullanmakla birlikte her operatörün kendine özgü profilini ayrıntılı değerlendirir.
Filo kompozisyonu
- Uçak tipi ve yaşı: Daha eski uçaklar genellikle daha yüksek hasar sıklığı taşır. Tip sertifikasyonu ve seri numarası underwriting kaydına girer.
- Filo büyüklüğü ve homojenliği: Tek tip uçaktan oluşan homojen filo, çeşitli tiplerin karıştığı heterojen filodan farklı değerlendirilir.
- Motor tipi: Piston, turboprop, jet — her kategorinin istatistiksel hasar profili farklıdır.
- Bakım kayıtları ve sertifikasyon: CAMO (Continuing Airworthiness Management Organization) belgesi ve güncel airworthiness direktifleriyle uyum.
Hasar geçmişi (loss history)
- Son 5–10 yıl: Toplam hasar adedi, toplam hasar tutarı ve ödenen tutarlar ayrıntılı beyan edilir.
- Büyük hasar açıklaması: Tek bir hasarın tutarı toplam değerin belirli bir yüzdesini aşıyorsa ayrıntılı açıklama istenir.
- Hasar frekansı: Yoğun hasar geçmişi hem prim artışına hem de deductible yükselmesine yol açar.
- Hasar türleri: Pilot hatasına mı, teknik arızaya mı, hava koşullarına mı bağlı? Underwriter sebep analizine önem verir.
Loss prevention değeri: Güçlü bir güvenlik yönetim sistemi (SMS), düzenli CRM eğitimleri, yakın miss raporlaması ve aktif safety audit geçmişi, underwriting değerlendirmesinde olumlu etki yaratır ve prim müzakerelerinde avantaj sağlayabilir.
Underwriter ne ister?
Havacılık sigortası teklifinin hızlı ve tam değerlendirilebilmesi için aşağıdaki bilgi ve belgeler hazırlanmalıdır. Bu liste aynı zamanda müşteri toplantılarında kullanılabilir.