CAR mı, EAR mı? İlk sorulacak soru budur
Proje tipi, sigorta türünün seçimini belirler. Karma EPC projelerinde ağırlıklı faaliyet türü belirleyicidir; genellikle EAR tercih edilir. Karma projelerde kapsam sınırlarının poliçeye açıkça yazılması zorunludur.
| Proje / Faaliyet Türü | CAR | EAR | Not |
|---|---|---|---|
| Konut / ticari bina inşaatı | CAR | — | Standart CAR kapsamı |
| Köprü, viyadük, tünel, baraj | CAR | — | Altyapı inşaatı |
| Yol, otoyol, demiryolu | CAR | — | Altyapı inşaatı |
| Endüstriyel tesis, fabrika | — | EAR | Ağırlıklı makine montajı |
| Güç santrali, türbin kurulumu | — | EAR | Elektro-mekanik ağırlıklı |
| Çelik konstrüksiyon / storage tank | — | EAR | Metal montaj |
| Boru hattı (onshore pipeline) | Projeye bağlı | Projeye bağlı | İnşaat / montaj ağırlığına göre |
| EPC — karma inşaat + montaj | — | Tipik EAR | Dominant faaliyet EAR yönünde |
| HVAC / elektrik altyapısı (tali iş) | CAR alt kapsamı | — | Bina inşaatının parçasıysa CAR |
| Yenilenebilir enerji (rüzgar, güneş) | Projeye bağlı | Tipik EAR | Türbin / panel montajı ağırlıklı |
Karma proje risk: İnşaat ve montaj faaliyetlerinin birlikte yürütüldüğü projelerde hangi poliçenin (CAR / EAR) geçerli olacağı ve kapsam sınırlarının proje başlamadan netleştirilmesi zorunludur. Hasar anındaki tartışmalar tazminat sürecini ciddi ölçüde uzatır.
"All Risks" her şeyi kapsar mı?
All Risks (Tüm Riskler) ifadesi, kapsıyor olduğu risk tiplerinin önceden liste halinde sayılmasına gerek olmadığını anlatır. Hasarın ani ve beklenmedik bir olaydan kaynaklandığı kabul edilir; sigortalının hasarın nedenini önceden ispat etme yükümlülüğü yoktur (named perils poliçesinin aksine). Bu geniş ispat kolaylığı, "All Risks" ifadesinin değerini açıklar.
Ancak bu, kapsamın sınırsız olduğu anlamına gelmez. Standart istisnalar, sublimitler ve deductible'lar poliçeyi şekillendirir.
All Risks kapsamında ne girer, ne girmez?
Tipik kapsam dahili
- Yangın, patlama
- Fırtına, sel, su baskını (sublimit)
- Deprem (sublimit)
- Yıldırım düşmesi
- Çalışan hatası, dikkatsizlik
- Üçüncü şahıs eylemi (vandalizm)
- Hırsızlık (şartlara bağlı)
- Çöküntü, temel hareketi (şartlara bağlı)
- Test ve commissioning hasarı (ek teminat)
Standart istisnalar
- Olağan aşınma-yıpranma
- Kasıtlı hasar veya ihmal
- Savaş, iç savaş, isyan
- Nükleer risk
- Hatalı tasarım, malzeme, işçilik (LEG klozu sınırlar)
- Deductible altında kalan hasarlar
- Kontrat kapsamındaki gecikme cezaları (LD/delay — DSU ayrı)
- İşletme hasarı (bakım dönemindeki kullanıma bağlı)
- Mesleki ihmal / PI (ayrı poliçe)
CAR / EAR poliçesinin bölüm yapısı
Standart bir CAR / EAR poliçesi iki zorunlu bölüm ve opsiyonel bölümlerden oluşur. Her bölümün ayrı sigorta bedeli, ayrı deductible ve ayrı sınırı vardır.
- İnşaat / montaj işinin kendisi
- Sigorta bedeli: sözleşme bedeli (KDV + eskalasyon dahil)
- Geçici işler (temporary works)
- Şantiye tesisleri ve ekipman (şartlara bağlı)
- Mevcut yapılar (existing structures — ek teminat)
- Enkaz kaldırma masrafları
- Bakım devresi (DLP) kapsamı
- Üçüncü şahıslara verilen bedensel zarar
- Üçüncü şahıslara ait mülke verilen hasar
- Şantiye çevresindeki komşu mülk zararı
- Savunma masrafları
- İşveren ve yüklenicinin sorumluluğu
- Mevcut yapılara hasar (limit ayrımı gerekir)
- Alt yüklenicilerin eylemleri (şartlara bağlı)
- Contractors' Plant & Equipment / Machinery
- Şantiyede kullanılan iş makineleri
- Vinç, ekskavatör, jeneratör, vb.
- Sigorta bedeli: ikame değeri veya piyasa değeri
- Kira kayıpları şartlara bağlı dahil
- Delay in Start-Up / Advanced Loss of Profit
- Maddi hasara bağlı proje gecikmesi gelir kaybı
- Faiz yükü, kira kaybı, satış kaybı
- CAR/EAR'daki maddi hasar tetikleyici şarttır
- Bağımsız olarak aktive edilemez
- Maksimum tazminat süresi (indemnity period)
LEG / DE klozları: hatalı tasarımda tazminat sınırı
Hatalı tasarım, malzeme veya işçilik (defective design, material or workmanship) nedeniyle oluşan hasarlarda CAR/EAR poliçesinin tazminat kapsamını LEG (London Engineering Group) ya da DE (Defects Exclusion) klozları belirler. Hangi klozun uygulandığı, büyük hasarlarda tazminat tutarını köklü biçimde değiştirir.
En Kısıtlı Kapsam
Hatalı tasarım, malzeme veya işçiliğe sahip olan kısım veya bileşenin kendisi.
Hatalı kısımdan kaynaklanan hasarın diğer yapı elemanlarına yayılan bölümü.
Orta Kapsam
Orijinal tasarımın iyileştirilmesi (improvement upon original design) için gereken ek maliyet.
Hasarlı kısımların yeniden yapılması veya değiştirilmesi için gereken onarım maliyeti.
En Geniş Kapsam
Yalnızca orijinal tasarımın orijinal amacının ötesinde iyileştirilmesi için katlanılan ek maliyet.
Hatalı tasarımdan kaynaklanan hasarın tamamı dahil geniş onarım ve yeniden inşa maliyeti.
Müzakere noktası: Büyük projelerde LEG kloz seçimi prim farkıyla doğrudan ilişkilidir. LEG 3 kapsamı daha geniş kapsam sunur, primde yukarı baskı yaratır. EPC ve tasarım sorumluluk modelinde hangi klozun sözleşmede talep edildiği ile poliçede uygulananın örtüştüğü proje başlamadan kontrol edilmelidir. Ayrıca CAR/EAR poliçesinin tasarım hatasını tazmin etmesi ile profesyonel sorumluluk (PI) sigortasının mesleki ihmal teminatı birbirinin yerine geçmez.
Mevcut yapılar ve çevre hasarı
CAR/EAR poliçesi, sigorta konusu projeyi kapsar. Şantiye çevresinde bulunan ve projeye dahil olmayan mevcut yapılar (varolan bina, fabrika, köprü, altyapı) standart kapsama otomatik dahil değildir.
- Existing structures teminatı: Mevcut yapıların Bölüm I kapsamına dahil edilmesi için ek teminat alınması gerekir. Sigorta bedeli bu yapıların ikame değerine göre belirlenir.
- Üçüncü şahıs mali sorumluluk: Mevcut yapı komşuya aitse ve şantiye faaliyeti nedeniyle hasar görürse Bölüm II (TPL) devreye girebilir; ancak limitin projeyle orantılı belirlenmesi şarttır.
- Risk: Mevcut bir fabrika içinde genişleme inşaatı yapılıyor ve şantiye hasarı mevcut üretim ekipmanına yayılıyorsa kapsam ayrımı kritik önem taşır.
Kritik kontrol: Sözleşmede mevcut yapıların sigortalanması işveren tarafından talep ediliyor mu? Bu yükümlülük poliçeye yansıtılmadan inşaata başlanması hem işverenle hem sigortacıyla ciddi sorun yaratır.
Bakım devresi, test ve commissioning
Bakım devresi (DLP — Defects Liability Period)
Geçici kabul sonrasında başlayan bakım devresi, genellikle sözleşmede 12–24 ay olarak belirlenir. Bu dönemde ortaya çıkan ve inşaat veya montaj faaliyetinden kaynaklanan gizli kusurların (latent defects) neden olduğu hasarlar bakım devresi teminatı kapsamında değerlendirilebilir.
- Normal bakım, rutin onarım ve aşınma bu dönemde de kapsam dışıdır.
- Bakım devresi teminatı, genellikle yüklenicinin kendi hatasından kaynaklanan hasarları kapsar — doğal afet kaynaklı hasarlar ayrıca değerlendirilir.
- Bakım devresi poliçe sona erme tarihiyle değil, geçici kabul tarihiyle başlar; iki tarihin örtüşmemesi kapsam boşluğuna yol açabilir.
Test ve commissioning
EAR poliçelerinde test ve devreye alma döneminin kapsam içinde tutulması özellikle önemlidir.
- Soğuk test (cold testing): Makine veya tesisin enerji verilmeksizin mekanik olarak kontrol edilmesi. Genellikle standart EAR kapsamına dahildir.
- Sıcak test / tam yük commissioning: Enerji verilerek, gerçek işletme koşullarında yapılan testler. Bu dönemde oluşan hasarlar standart kapsamın dışında kalabilir; ayrıca testing and commissioning extension olarak poliçeye eklenmesi gerekir.
- Test döneminin başlangıç ve bitiş tarihlerinin poliçede açıkça tanımlanması şarttır.
Deprem, sel ve doğal afet sublimitleri
Deprem ve sel gibi katastrofik doğal afetler, All Risks kapsamında yer almakla birlikte genellikle alt limite (sublimit) tabidir. Bu alt limit poliçe toplam sigorta bedelinin çok altında olabilir.
| Risk / Olay | Kapsamda mı? | Tipik Yapı | Not |
|---|---|---|---|
| Deprem | Evet (sublimit) | Ayrı sublimit veya muafiyet | Yüksek sismik bölgede sublimit düşük olabilir |
| Sel / su baskını | Evet (sublimit) | Ayrı sublimit veya muafiyet | Taşkın risk bölgelerinde yüksek deductible |
| Fırtına / kasırga | Evet | Genel muafiyet dahil | Kıyı veya açık şantiyede yüksek risk |
| Toprak kayması / çığ | Koşullu | Jeoteknik risk değerlendirme | Bazı coğrafyalarda dışlanabilir |
| Heyelan / zemin oturması | Koşullu | Projeye ve zemin etüdüne bağlı | Wording netleştirilmeli |
Türkiye'de deprem sublimiti: Türkiye'nin büyük bölümü yüksek sismik risk bölgesinde yer alır. Projenin bulunduğu bölgenin deprem risk zonu, sublimit tutarını ve deductible oranını doğrudan etkiler. Proje toplam bedelinin önemli bir kısmını oluşturan büyük inşaatlarda deprem sublimitinin yeterli olup olmadığı mutlaka test edilmelidir.
Deductible (muafiyet) yapısı
CAR/EAR poliçelerinde her hasar olayı için ayrı bir muafiyet uygulanır. Deductible'lar risk türüne ve hasar nedenine göre farklılaşır.
| Hasar Türü / Bölüm | Tipik Deductible Yapısı | Not |
|---|---|---|
| Bölüm I — Genel maddi hasar | Sabit tutar veya sözleşme bedelinin yüzdesi | Proje büyüklüğüne göre ölçeklenir |
| Bölüm I — Deprem hasarı | Yüksek — ayrı deductible | Sismik zone'a göre belirlenir |
| Bölüm I — Sel/su baskını | Yüksek — ayrı deductible | Taşkın riski değerlendirmeye bağlı |
| Bölüm I — Defective design/material (LEG) | LEG klozuna bağlı ayrı deductible | LEG 3 için tipik olarak daha yüksek |
| Bölüm I — Test ve commissioning | Ayrı ve yüksek deductible | Risk profili yüksek dönem |
| Bölüm II — Üçüncü şahıs mali sorumluluk | Sabit tutar (daha düşük) | Bedensel zararda farklı uygulanabilir |
| CPE / CPM — İş makineleri | Makine başına sabit tutar | Her ekipman için ayrı uygulanır |
| DSU / ALOP | Bekleme süresi (waiting period — gün) | Tipik 14–30 iş günü; daha kısa ek prim |
Deductible ve proje nakit akışı: Büyük inşaat projelerinde her hasar için karşılanacak muafiyet tutarı nakit akışını doğrudan etkiler. Proje finansmanı yapılarında banka veya kredi kuruluşu, deductible tutarının bir garanti hesabında bloke tutulmasını şart koşabilir.
DSU / ALOP: gecikme gelir kaybı sigortası
CAR/EAR poliçesinin tamamlayıcısı olan DSU (Delay in Start-Up) veya ALOP (Advanced Loss of Profit), sigortalı bir maddi hasar olayının projenin planlanan devreye giriş tarihini geciktirmesi halinde doğan gelir kaybını güvence altına alır.
CAR/EAR Kapsamındaki Maddi Hasar
DSU/ALOP, tek başına devreye girmez. Önce CAR/EAR poliçesinde tazmin edilebilir bir maddi hasar olayı gerçekleşmeli ve bu olayın gecikmeye neden olduğu kanıtlanmalıdır.
Planlanan Devreye Giriş Tarihinin Gecikmesi
Hasarın onarımı projenin devreye giriş tarihini erteliyor. Bekleme süresi (waiting period) geçtikten sonra her gün / hafta için gelir kaybı hesaplanır.
Gelir Kaybı Tazminatı
Satış kaybı, kira geliri kaybı, finansman faizi, işletme sabit giderleri. Maksimum tazminat süresi (indemnity period) poliçede belirlenir.
DSU/ALOP'un sum insured hesabı
DSU/ALOP sigorta bedeli, projenin devreye girmesiyle elde edilmesi beklenen aylık / yıllık gelir üzerinden ve belirlenen maksimum tazminat süresiyle çarpılarak hesaplanır. Yanlış sum insured, hasar anında tazminatı yetersiz kılabilir. Projeksiyon verileri ve banka finansman belgelerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Sık gözden kaçan nokta: DSU/ALOP teminatı, yalnızca CAR/EAR kapsamındaki bir hasar olayının neden olduğu gecikmeyi karşılar. Alt yüklenicinin gecikmesi, tedarik zinciri aksaklığı veya işveren kaynaklı gecikmeler DSU/ALOP kapsamı dışındadır. Bu istisnalar proje sözleşmesi risk dağılımıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Geçici işler, şantiye tesisleri ve enkaz kaldırma
Geçici İşler (Temporary Works)
Projenin inşasını desteklemek amacıyla kurulan ancak kalıcı yapının parçası olmayan iskele, kalıp, destekleme sistemi, geçici köprü gibi yapılar. Standart CAR/EAR kapsamına dahil olabilir; ancak sigorta bedelinin hesabına dahil edilmesi gerekir.
Şantiye Tesisleri
Şantiyede kullanılan konteyner ofis, depo, sosyal tesis gibi geçici yapılar. Sigorta bedeli hesabına dahil edilmeli; aksi hâlde hasar anında tazminat hesabına yansımaz.
Enkaz Kaldırma Masrafları
Hasar sonrası enkaz temizleme ve kaldırma giderleri. Standart poliçelerde sublimit uygulanır; büyük projelerde bu limit yetersiz kalabilir. Ayrıca kirletilmiş zemin temizliği (contamination) genellikle kapsam dışıdır.
CPE / CPM — İş Makineleri
Şantiyede çalışan iş makineleri (vinç, ekskavatör, beton pompası) opsiyonel Bölüm olarak sigortalanır. Her makine için ikame veya piyasa değeri beyan edilir. CPE kapsamı CAR/EAR'dan bağımsız olarak da alınabilir.
Sigorta bedeli (sum insured) nasıl belirlenir?
CAR/EAR poliçesinde yetersiz sigorta bedeli, hasar anında orantılı indirim (average / co-insurance penalty) uygulanmasına yol açar. Doğru bedel belirlenmesi hem poliçe başında hem proje sürecinde kritik öneme sahiptir.
- Bölüm I — Sözleşme bedeli: KDV dahil toplam proje sözleşme bedeli. Değişken olabilir; güncellenme mekanizması poliçeye yazılmalıdır.
- Eskalasyon / fiyat artışı: Uzun süreli projelerde malzeme fiyat artışı sözleşme bedelini aşabilir. Eskalasyon kalemi sum insured'a dahil edilmeli veya otomatik artış maddesi eklenmelidir.
- Geçici işler ve şantiye tesisleri: Sigorta bedeline dahil edilmeli.
- Mevcut yapılar: Ayrı beyan ve sigorta bedeli.
- Bölüm II (TPL) limit: Proje büyüklüğü, kentsel / sanayi bölgesi, çevredeki risklere orantılı belirlenmeli; minimum yasal yükümlülükleri karşılamalı.
- DSU/ALOP: Projenin gelir projeksiyonu ve maksimum tazminat süresi esas alınır.
Yetersiz sigorta cezası: Hasar anında sigorta bedelinin gerçek proje bedelinin altında olduğu tespit edilirse, sigortacı tazminatı orantılı olarak düşürür. "Proje büyüdü ama poliçeyi güncellemeyi unuttuk" senaryosu sık karşılaşılan bir risktir — özellikle kapsam değişikliklerinde ara revizyonlar zorunludur.
Underwriter hangi belgeleri ister?
CAR/EAR teklifinin hızlı ve doğru değerlendirilebilmesi için underwriter aşağıdaki bilgi ve belgeleri talep eder. Bu listeyi teklif görüşmeleri öncesinde hazırlamak süreci önemli ölçüde hızlandırır.
Proje Tanımı
Taraflar ve Sözleşme
Teknik Belgeler
Kapsam ve Limit Talebi
Risk Yönetimi
CAR/EAR ile profesyonel sorumluluk (PI) ayrımı
CAR/EAR poliçesi, inşaat veya montaj faaliyetinin kendisinden kaynaklanan fiziksel hasarı ve üçüncü şahıs bedensel / maddi zararı güvence altına alır. Tasarımcının, danışmanın veya mühendislik firmasının mesleki hata ve ihmalinden doğan mali sorumluluk ise ayrı bir Profesyonel Sorumluluk (PI) poliçesi gerektirir.
- EPC yüklenicisi hem tasarım hem yapım sorumluluğunu üstleniyorsa hem CAR/EAR hem PI poliçesi gerekebilir.
- Tasarım hatası fiziksel hasara neden olursa LEG klozu CAR/EAR kapsamını belirler; ancak tasarımcının müşteriye verdiği finansal zarar için PI poliçesi devreye girer.
- İki poliçe arasındaki kapsam boşlukları ve çakışmalar koordineli wording incelemesi gerektirir.