Mühendislik sigortasının sekiz bileşeni
Mühendislik sigortası tek bir ürün değil, birbirini tamamlayan bir ailedir. Her bileşen farklı kayıp nedenlerini ve farklı proje/işletme aşamalarını kapsar.
Makine Kırılması (MB)
- Mekanik iç arıza — malzeme yorulması
- Kısa devre, ark, aşırı voltaj
- Operatör hatası
- Yağlama yetersizliği
- Santrifüj kuvvet — kırılma
- Aşınma kapsam dışı
Elektronik Cihaz (EEI)
- Bilgisayar ve sunucu sistemleri
- Tıbbi ve tanı cihazları
- Ölçüm, kontrol, SCADA
- İletişim sistemleri
- Veri medyası (ayrı teminat)
- Geçici ekipman kiralama masrafı
İnşaat All Risks (CAR)
- Sivil / yapısal inşaat projeleri
- Bölüm I: İşler (inşaat) hasarı
- Bölüm II: Müteahhit ekipmanı
- Bölüm III: TPL sorumluluk
- Bakım devresi (DLP)
- Mevcut yapılar ek teminat
Montaj All Risks (EAR)
- Mekanik / elektrik montaj projeleri
- Test & commissioning kapsamı
- CPE (ekipman) teminatı
- Mevcut makine ek teminat
- DSU / ALOP bağlantısı
- Bakım devresi latent defect
CPM — Contractor's Plant
- Ekskavatör, vinç, dozer, beko
- Beton pompası, mikseri
- Jeneratör, kompresör
- Farklı şantiyelere geçişte kapsam
- Hırsızlık teminatı
- CAR Bölüm II'den bağımsız
Kazan & Basınçlı Kap
- Kazan patlaması — fiziksel hasar
- 3. şahıs bedensel zarar
- Basınçlı kap, boru sistemi
- Periyodik muayene uyumu
- Zorunlu sigorta kapsamı
- Üretim kaybı bağlantısı
MLOP — Makine Kâr Kaybı
- MB hasarına bağlı gelir kaybı
- Devam eden sabit giderler
- Waiting period — bekleme süresi
- İndemnity period — tazminat dönemi
- Kritik ekipman temin süresi esas
- MB poliçesiyle koordineli
DSU / ALOP
- CAR/EAR hasarına bağlı gecikme
- Devreye giriş tarihinde kayıp gelir
- Proje finansmanı kredi faizi
- Bağımsız aktive edilemez
- Waiting period kritik
- Proje finansörü şartı olabilir
Temel teknik sınırlar: kapsam içi vs kapsam dışı
Mühendislik sigortalarının en kritik kavramı şudur: poliçe ani ve beklenmedik hasarı kapsar. Zamanla gerçekleşen bozunma, aşınma veya bakım eksikliği kapsam dışıdır. Bu sınır hasar vakalarında en çok tartışılan konulardandır.
Kapsam Sınırları — Ani Hasar vs Kademeli Bozunma
Internal breakdown vs external damage
MB sigortası ağırlıklı olarak iç kaynaklı arızaları kapsar — makinenin kendi iç nedeniyle bozulması. Dışarıdan gelen yangın, su hasarı veya fırtına ise yangın/property sigortasının alanına girer. Sınır noktası önemlidir:
- Yangın kaynaklı motorun yanması → yangın poliçesi (dışarıdan gelen olay)
- Motorun iç kısa devre nedeniyle yanması → MB poliçesi (iç kaynaklı arıza)
- İki poliçenin kapsam sınırını netleştirmek, büyük hasar vakalarında tazminatın hızlı işlenmesi için kritiktir.
Defective design, material ve workmanship sınırı
İnşaat (CAR/EAR) poliçelerindeki LEG klozlarının işletme MB poliçesindeki karşılığı da benzer bir ayrımı içerir: kusurlu tasarım/malzeme/işçiliğin kendisi kapsam dışıdır, ancak bu kusurdan kaynaklanarak diğer sağlam parçalara verilen hasar kapsam dahili olabilir.
Defective Design / Material / Workmanship — Kapsam Ayrımı
Poliçe wording'inin bu noktadaki formülasyonu büyük hasar vakalarında belirleyicidir
Kapsam Dışı — Kusurlu Parçanın Kendisi
- Hatalı tasarlanan şanzıman dişli setinin kendisi
- Uygunsuz malzemeden üretilen pompa impelleri
- Hatalı montaj nedeniyle hasara yatkın mil
- Kusurlu imalat sonucu çatlak oluşan yapısal bileşen
- Performansını karşılamayan ama fiziksel hasar görmemiş parça
Kapsam Dahili — Kusurdan Etkilenen Çevre
- Hatalı dişli setinin kopması nedeniyle zarar gören redüktör gövdesi
- Impeller kırılmasının neden olduğu pompa gövdesi hasarı
- Hatalı milin kırılmasıyla hasar gören yatak ve karter
- Yapısal bileşen çatlağından kaynaklanan bina hasarı (CAR)
- Kusurlu parçanın tetiklediği yangın kaynaklı çevre hasarı
Wording farkı kritiktir: Bazı poliçeler "DE kloz" olarak yalnızca kusurlu parçanın kendisini dışlar ve çevre hasarını kapsar. Bazıları ise kusurlu tasarımın neden olduğu tüm hasarı dışlar. Poliçe başlamadan önce bu formülasyonun dikkatle okunması ve müzakere edilmesi gerekir.
Bakım eksikliği ve hasara etkisi
Üretici talimatlarına uygun bakım yapılmaması, hasar nedenselliğini doğrudan etkiler. Bakım eksikliğinin belgelenmesi sigorta şirketine tazminat reddi veya azaltımı için gerekçe oluşturabilir. Öte yandan:
- Bakım eksikliği ön koşul olsa bile hasar ani gerçekleştiyse poliçe tartışmalı ama geçerli olabilir.
- Bakım kayıtlarının eksiksiz tutulması hem hasar yönetimini hem de yenileme prim müzakerelerini kolaylaştırır.
- Underwriter, teklif aşamasında bakım planını ve son servis raporlarını talep eder; bu belgeler risk değerlendirmesinin temelini oluşturur.
Makine kırılması vs elektronik cihaz sigortası
MB ve EEI birbirine benzer ancak farklı ekipman kategorilerine hitap eder. İki poliçenin kapsamı kimi zaman örtüşür; doğru sınırın belirlenmesi önemlidir.
MB — Machinery Breakdown
- Üretim makineleri — torna, pres, freze
- Elektrik motorları, pompa, kompresör
- Isıtma, soğutma sistemleri — HVAC
- Jeneratör ve güç üniteleri
- Vinç, konveyör, yükleme ekipmanı
- Türbin, gaz motoru
- Kapsam: iç mekanik/elektrik arıza
- Dış hasar → yangın/property poliçesi
EEI — Electronic Equipment Insurance
- Bilgisayar ve sunucu sistemleri
- Tıbbi görüntüleme ve tanı cihazları
- SCADA, PLC, ölçüm cihazları
- İletişim ve yayın sistemleri
- Güvenlik ve kamera sistemleri
- Elektronik kasa ve ödeme sistemleri
- Kapsam: iç arıza + dış hasar (su, darbe)
- Veri medyası ve ekstra masraf ek teminat
EEI'ın MB'den genişlediği alan
- Harici hasar kapsamı: EEI, MB'nin ötesine geçerek dış kaynaklı hasarı da kapsar — su hasarı, dökülme, kırılma, hırsızlık (bazı wording'lerde).
- Taşınabilir ekipman: Laptop, tablet, taşınabilir ölçüm cihazları — MB'de genellikle sabit ekipman; EEI bu taşınabilir kategorilere uzanabilir.
- Veri medyası: Saklama ortamlarının hasarı ve veri yenileme masrafları EEI içinde ek teminat olarak yapılandırılabilir.
- Ekstra masraf (extra expense): Hasarlı sistem yerine geçici ekipman kiralama veya dışarıdan hizmet alımı maliyeti.
CPM: müteahhit ekipman sigortası ve CAR Bölüm II farkı
CAR poliçesinin Bölüm II'si şantiyedeki müteahhit ekipmanını proje bazlı kapsar. CPM ise ekipmanın sahibi olan müteahhit için bağımsız, sürekli bir sigortadır.
Proje Bazlı Ekipman Teminatı
Belirli bir inşaat projesi kapsamında o şantiyede kullanılan müteahhit ekipmanını kapsar. Proje bittiğinde veya ekipman şantiyeden ayrıldığında kapsam sona erer. Proje bazlı yapısı nedeniyle çok sayıda şantiyede faaliyet gösteren müteahhitler için yeterli olmayabilir.
Müteahhidin Ekipmanı — Her Şantiyede
Makine sahibi müteahhide ait ekipmanı farklı şantiyeler arasında geçişte de kapsayan sürekli bir poliçedir. Ekipman listesi yıl içinde güncellenebilir; tüm filonun tek bir poliçede yönetimi sağlanır. Prim, ekipman değeri ve kullanım yoğunluğuna göre belirlenir.
Her İkisinde Kapsanan Riskler
Kaza: devrilme, çarpışma, batma. Yangın, patlama. Hırsızlık (koşullara bağlı). Sel/su hasarı — ek teminat. Elektrik hasarı. Operatör hatası. Nakil sırasında hasar (bazı wording'lerde).
Kapsam Dışı Bırakılan Riskler
Aşınma ve eskime. Rutin bakım maliyetleri. Araç kaskosuyla çakışan riskler (araç olarak trafik kazası). Savaş ve terörizm (ek teminat). Ekipman kiralıksa mülkiyet ayrımı — kiralık ekipman için özel wording gerekebilir.
Kazan ve basınçlı kap: zorunlu sigorta ve teknik yükümlülükler
Türkiye'de belirli kapasitedeki kazan ve basınçlı kaplar için hem zorunlu sigorta hem de periyodik teknik muayene yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu iki gereklilik birbirini tamamlar; ancak farklı kuruluşlar tarafından yürütülür.
Kazan Sigortası — Zorunlu Sigorta
Patlama sonucu üçüncü şahıs bedensel zarar ve maddi hasarı kapsar. Kapsam miktarı mevzuatla belirlenmiş asgari limitlerde olmalıdır. Sigorta olmadan işletme ruhsatı sürdürülemez; denetim ve yaptırım yetkisi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nda.
Maddi Hasar Teminatı
Zorunlu sigorta yalnızca üçüncü şahıs hasarını karşılar. Kazanın kendisinin hasar görmesi, çevresindeki makine ve tesisatın zarar görmesi için ayrıca maddi hasar teminatı alınmalıdır. Büyük kazan tesislerinde maddi hasar prim tutarı önemlidir.
Teknik Muayene Uyumu
Akredite muayene kuruluşlarınca yürütülen periyodik basınç testleri ve güvenlik ventili kontrolleri. Muayene zamanında yapılmaz veya uyumsuzluk giderilmezse hem sigorta kapsamı hem işletme ruhsatı risk altına girer.
Üretim Kaybı Riski
Büyük kazan arızaları tesisi tamamen durdurabileceğinden üretim kaybı önemli bir risk oluşturur. Kazan sigortasına ek olarak MB tabanlı MLOP veya BI sigortası değerlendirilmelidir. İndemnity period yedek kazan temin süresine göre belirlenmeli.
MLOP ve DSU/ALOP: üretim kaybı ve gecikme teminatları
MLOP — Makine Kırılması Kâr Kaybı
MB Hasarı
MLOP devreye girmesi için önce MB poliçesi kapsamında tazminata konu fiziksel bir makine arızası oluşmalıdır.
Bekleme Süresi
Arızanın ilk X günü için MLOP ödenmez. Kısa bekleme = yüksek prim. Enerji tesislerinde 24–72 saat; üretim tesislerinde farklılaşır.
Tazminat Dönemi
Maksimum tazminat süresi. Kritik ekipmanın temin süresi bu dönemi belirlemeli; eksik belirleme büyük kayıp açığı yaratır.
DSU / ALOP — İnşaat Sürecinde Gecikme
DSU (Delay in Start-Up) veya ALOP (Advanced Loss of Profits), CAR/EAR poliçesi kapsamındaki bir hasar nedeniyle projenin planlanan devreye giriş tarihinden geç başlaması durumunda oluşan gelir kaybını karşılar.
- CAR/EAR hasarına bağımlıdır: Sadece sigortalı inşaat/montaj hasarından kaynaklanan gecikme kapsam dahilindedir. Müteahhit performans eksikliği, tedarik gecikmesi veya tasarım değişikliği kaynaklı gecikmeler kapsam dışıdır.
- Waiting period (franchise): Sigortalı hasardan kaynaklanan ilk X günlük gecikme için ödeme yapılmaz.
- Proje finansmanı zorunluluğu: Bankalar kredi sözleşmesinde DSU/ALOP'u şart koşabilir; indemnity period minimum borç servis süresini karşılamalıdır.
- Hesap altyapısı: Tazminat hesabı için proje gelir projeksiyonu, faaliyet giderleri ve finansman maliyeti belgesi underwriter'a sunulmalıdır.
İndemnity period tuzağı: Büyük bir türbin veya özel trafo için temin süresi 18–36 aydır. Eğer MLOP veya DSU indemnity period 12 ay olarak belirlendiyse ve ekipman 20 ayda temin edilebildiyse son 8 aydaki kayıp tazminat dışında kalır. Kritik ekipman temin süresi iyi bilinmeden indemnity period belirlenmemelidir.
Sigorta bedeli, replacement value ve deductible yapısı
Sum insured — sigorta bedeli belirleme
Mühendislik sigortalarında sigorta bedelinin doğru belirlenmesi, hasar anında eksik sigortanın önüne geçer. Her ekipman kategorisi için esas alınacak değer farklıdır:
- Makine ve teçhizat: Yenileme değeri (replacement value) — amortisman olmaksızın aynı veya eşdeğer yeni ekipmanın bugünkü alım maliyeti. Yerli üretim değil, uluslararası piyasa fiyatı + montaj + nakliye.
- İnşaat projeleri (CAR): Tamamlanmış proje sözleşme değeri + malzemeler + müteahhit ekipmanı; bazı yapılarda profesyonel ücretler ayrıca.
- Elektronik cihazlar (EEI): Yenileme değeri; aynı teknik özelliklerde güncel modelin piyasa fiyatı. Teknolojik eskimeden kaynaklanan değer farkına dikkat.
- CPM: Her ekipmanın rayiç piyasa değeri — farklı yaşta makineler için ayrı ayrı değerleme.
Deductible yapısı
Sabit Tutar Muafiyeti
Her hasarda sigortalının önceden belirlenen sabit tutarı kendi karşılaması. Küçük hasarlara karşı filtre görevini görür; sigortalı öz karşılama kapasitesine göre belirlenir.
Yüzde Muafiyet
Hasar tutarının belirli yüzdesi sigortalı tarafından üstlenilir. Büyük hasarlarda bu oran önemli bir tutara karşılık gelebilir; özellikle deprem ve sel ek teminatlarında yüksek oran uygulanır.
Ekipman Başına Deductible
Her bir hasar olayı için değil, hasar gören ekipman başına ayrı muafiyet. Çok sayıda ekipmanı olan büyük tesislerde hasar yönetimini basitleştirir.
Testing / Commissioning
EAR poliçelerinde test ve commissioning aşamasında meydana gelen hasarlar için daha yüksek deductible uygulanabilir; hot test (yakıt altında çalışma) cold test'ten farklı değerlendirilir.
Serial Loss Muafiyeti
Aynı üretici ve modelden kaynaklanan seri hasarda her unit için ayrı muafiyet uygulanabilir veya tek olay sayılarak tek muafiyet alınabilir; wording netleştirilmeli.
MLOP / BI Waiting Period
MLOP ve DSU poliçelerinde para birimi değil süre cinsinden belirlenen muafiyet (waiting period). İlk 24–72 saatlik veya daha uzun iş durması tazminatsız kalır.
Hangi mühendislik poliçesi hangi riski karşılar?
Gerçek hasar vakalarında hangi poliçenin devreye gireceği zaman zaman tartışmalıdır. Aşağıdaki tablo, en sık görülen senaryoları mühendislik poliçeleri özelinde sınıflandırır.
| Hasar Senaryosu | MB | EEI | CAR / EAR | CPM | Kazan | MLOP / DSU |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Üretim makinesinde iç kısa devre → hasar | Evet | Hayır | Hayır | Hayır | Hayır | MB'ye bağlı |
| Sunucu odası su hasarı (klima kaçağı) | Hayır | Evet | Hayır | Hayır | Hayır | EEI'ya bağlı |
| Şantiyede fırtına — tamamlanmamış yapı çöküşü | Hayır | Hayır | Evet (CAR) | Hayır | Hayır | DSU bağlantılı |
| Ekskavatör devrilmesi — operatör hatası | Hayır | Hayır | CAR Böl.II | Evet | Hayır | Hayır |
| Kazan patlaması — komşu makineye hasar | Çevre hasarı | Hayır | Hayır | Hayır | Evet | MB/BI bağlantılı |
| Rulman kırılması → üretim durdu (3 gün) | Evet | Hayır | Hayır | Hayır | Hayır | MLOP devrede |
| EAR montaj sonrası commissioning'de hasar | Henüz işletmede değil | Hayır | Evet (EAR) | Hayır | Hayır | DSU bağlantılı |
| SCADA / PLC yangın kaynaklı hasar | Hayır | Wording'e bağlı | Hayır | Hayır | Hayır | EEI'ya bağlı |
| Yıldırım surge — kontrol kartı yanması | Wording'e bağlı | Evet | Hayır | Hayır | Hayır | EEI'ya bağlı |
| Vinç hasarı — şantiyeden başka şantiyeye taşınırken | Hayır | Hayır | Hayır — şantiye dışı | Evet — CPM | Hayır | Hayır |
| Makine aşınması nedeniyle kademeli hasar | Dışlı — wear & tear | Dışlı | Dışlı | Dışlı | Dışlı | Dışlı |
| Kusurlu tasarım — şanzıman kırılması ve gövde hasarı | Çevre hasarı evet, kusurlu parça hayır | Hayır | Wording bağımlı | Hayır | Hayır | MB'ye bağlı |
Underwriter ne ister?
Mühendislik sigortası teklifinin hızlı ve doğru değerlendirilmesi için aşağıdaki bilgi ve belgeler hazırlanmalıdır. Bu liste aynı zamanda risk iyileştirme fırsatlarını da gündeme getirir.
Ekipman ve Filo Bilgisi
Bakım ve Arıza Geçmişi
Kullanım ve İşletme Ortamı
BI Bağımlılığı ve Risk Yapısı
Serial loss riski değerlendirmesi
Aynı üretici ve modelin birden fazla adet kullanıldığı tesisler için underwriter ek sorgulama yapar:
- Hangi ekipman markasının kaç adet mevcut olduğu
- Toplu arıza senaryosunda kaç ünitenin etkileneceği ve PML tahmini
- Serial loss için sublimit uygulanıp uygulanmayacağı
- Çeşitlendirme yapılıp yapılmayacağı (farklı marka/model kullanımı)