Ticari alacak sigortası nedir?
Vadeli mal veya hizmet satışlarında alıcı, kararlaştırılan tarihte ödeme yapmayabilir. Bu riskin kurumsal güvence altına alınması ticari alacak sigortasının (trade credit insurance / kredi sigortası) temel işlevidir.
Kritik bir not: Alacak sigortası "her ödenmeyen fatura otomatik olarak tazmin edilir" anlamına gelmez. Alıcı kredi limiti, poliçe şartlarına uyum, bildirim yükümlülükleri ve teminat tetikleyicisinin gerçekleşmesi tazminatın koşullarını belirler.
Teminat tetikleyicileri
İflas
Alıcının mahkeme kararıyla iflas etmesi. Güçlü bir tetikleyici; bildirim sürelerine uyum şarttır.
Konkordato
Alıcının mahkeme denetiminde borç yeniden yapılandırmasına girmesi. Koşullar ve poliçe prosedürü belirleyicidir.
Protracted Default
Uzun süreli temerrüt: alıcının vadesinden belirlenen bir süre (tipik olarak 60–180 gün) sonra da ödeme yapmaması.
Diğer Ticari Riskler
Poliçeye göre tanımlanmış diğer ticari ödeme başarısızlığı halleri. Wording'de açıkça belirtilmiş olması gerekir.
Basit gecikme teminat tetiklemez: Alıcının 15-30 gün geç ödemesi genellikle alacak sigortası kapsamını aktive etmez. Poliçede tanımlanan temerrüt süresi dolmadan tazminat hakkı doğmaz. Bu süre eşiği, overdue bildirim yükümlülüğünden ayrı değerlendirilmelidir.
Üç model: hangisi size uygun?
Ticari Alacak Sigortası
Devlet Destekli Ticari Alacak Sigortası
Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası
Önemli: Devlet Destekli Ticari Alacak Sigortası, Türk Eximbank ürünüyle aynı değildir. Birincisi yurtiçi ticari alacağa odaklanır; ikincisi ihracat alacaklarını hem ticari hem politik riske karşı korur. Bu iki sistem birbirinin yerine geçmez.
Özel piyasa ticari alacak sigortası: teknik yapı
Özel piyasa poliçelerinin şartları sigortacıya ve poliçeye göre önemli ölçüde değişir. Aşağıdaki kavramlar genel çerçeveyi göstermektedir.
Whole turnover yaklaşımı
Whole turnover, poliçe kapsamındaki tüm satış portföyünün (veya belirlenen büyük bölümünün) sigortalatılmasıdır. Sigortacı, sigortalının seçerek yalnızca riskli alıcıları getirmesini kabul etmez — bu ters seçim (adverse selection) riskini önler. Whole turnover yapısı, sigortacının portföy genelinde riski dengeli üstlenmesini sağlar.
Alıcı kredi limiti ve Discretionary Credit Limit
Sigortalı, her alıcı için sigortacıdan alıcı kredi limiti talep eder. Sigortacı bu alıcıyı bağımsız olarak değerlendirir ve limit kararını verir. Limit, şirketin müşterisine tanıdığı ticari limitten farklıdır; sigortacının kendi risk görüşünü yansıtır.
Discretionary Credit Limit (DCL), sigortacının önceden onay gerektirmeksizin sigortalının belirli tutara kadar kendi inisiyatifiyle kullanabileceği esneklik limitidir. Bu tutar poliçede belirlenir ve DCL eşiğini geçen alıcılar için resmi limit talebi zorunludur.
Top buyer concentration
Sigortalının gelirinin önemli bir kısmının az sayıda alıcıya bağımlı olması, top buyer concentration riskidir. Sigortacılar bu durumu hem underwriting aşamasında hem limit kararlarında dikkate alır. Yüksek konsantrasyonlu portföyler daha fazla inceleme ve daha kısıtlı şartlarla karşılaşabilir.
Temel poliçe mekanizmaları
- Limit artışı / azaltması / iptali: Sigortacı alıcı limitini poliçe süresince izleyip değiştirebilir.
- Overdue declaration: Vadesi geçen alacağın poliçedeki süre dolmadan sigortacıya bildirilmesi zorunluluğu.
- Coinsurance: Sigortacının kapsadığı oran; kalan kısım sigortalının üzerinde kalır (ör. %85 sigorta / %15 sigortalı payı).
- Muafiyet (franchise / deductible): Her talep için veya yıllık toplam için sigortalının kendi üstlendiği zarar payı.
- Maksimum sorumluluk / aggregate limit: Sigortacının yıl içinde tüm talepler için üstlendiği toplam üst sınır.
Devlet Destekli Ticari Alacak Sigortası
Devlet Destekli Ticari Alacak Sigortası, özellikle KOBİ ölçeğindeki işletmelerin yurtiçi vadeli satışlardan doğan alacak riskini devlet desteğiyle sigortalamalarına imkân tanıyan bir sistemdir. Özel piyasa poliçesinden farklı bir yapı ve işleyişe sahiptir.
Sistemin temel özellikleri
- Yurtiçi ticari alacakların sigortalanması ön planda; ihracat alacakları bu sistemin kapsamı dışındadır.
- Alıcı limitleri merkezi bir risk değerlendirme havuzundan belirlenir — sigortalı başına bireysel underwriting yapısından farklıdır.
- Sisteme kabul kriterleri firmanın cirosuna, ticaret geçmişine ve risk profiline göre değerlendirilir.
- Vadesi geçmiş alacaklar için poliçede belirlenen prosedürlere ve sürelere uyum zorunludur.
Başvuru ve güncel kriterler
Sisteme kabul koşulları, prim oranları, maksimum teminat ve tazminat oranları resmi otoritelerin güncel düzenlemelerine ve sistemin işleticisine göre belirlenir. Bu değerlerin teklif aşamasında güncel resmi kaynaklardan doğrulanması zorunludur; sabit rakamlar yayınlamak yanıltıcı olacaktır.
Nasıl değerlendirirsiniz? Neolife, firmanızın ciro yapısını, alacak portföyünü ve risk profilini analiz ederek Devlet Destekli sisteme uygunluğunuzu ve özel piyasa alternatifleriyle karşılaştırmasını hazırlar.
Türk Eximbank Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası
Türk Eximbank, ihracatçılara yönelik olarak Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası programını sunmaktadır. Bu program, yurt dışındaki alıcılara vadeli satışlardan doğan tahsilat riskine karşı güvence sağlar.
Programın temel özellikleri
- Türk Eximbank'ın kapsama aldığı ülkelerdeki alıcılara yönelik, 360 güne kadar vadeli ihracat satışları sigortalanabilir.
- Hem ticari hem politik risk aynı çatı altında güvence altına alınır — özel piyasada politik risk kapsamı poliçeye göre değişir.
- Her alıcı için ayrı alıcı limiti tahsis edilir; limit talebi Türk Eximbank'a yapılır.
- Türk Eximbank'ın resmi açıklamasına göre zarar tazmin oranı %90'dır.
- Program, yalnızca tahsilat güvencesi sunmaz; poliçenin teminat gösterilmesi yoluyla finansmana erişime de katkı sağlayabilir.
- Vadesi geçmiş alacaklar için bildirim prosedürlerine uyulması zorunludur.
Politik risk nedir ve neden önemlidir?
Politik risk; alıcı ülkede çıkan savaş, devrim, devlet müdahalesi, transfer yasağı veya kambiyo kısıtlaması gibi alıcıdan bağımsız nedenlerle ihracat bedelinin tahsil edilememesidir. Özel piyasa poliçelerinde bu risk her zaman ve aynı kapsamda yer almaz; Türk Eximbank programının önemli farklılaşma noktalarından biri budur.
Kaynak: Bu bölümdeki bilgiler Türk Eximbank'ın resmi Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası ürün açıklamalarına dayanmaktadır. Türk Eximbank, Neolife'ın partneri veya ürünü değildir; ihracatçılar programa doğrudan Türk Eximbank aracılığıyla başvurur. Güncel limit, ülke listesi ve koşullar için Türk Eximbank'ın resmi kanalları esas alınmalıdır.
Üç modeli karşılaştırın: karar verici tablosu
| Kriter | Özel Piyasa | Devlet Destekli | Türk Eximbank |
|---|---|---|---|
| Ana hedef müşteri | Her ölçek, ihracat dahil | Öncelikle KOBİ, yurtiçi | İhracatçılar |
| Yurtiçi alacak | ✓ | ✓ (Ağırlıklı) | ✗ |
| İhracat alacağı | ✓ (Poliçeye bağlı) | ✗ | ✓ |
| Ticari risk | ✓ | ✓ | ✓ |
| Politik risk | Poliçeye bağlı | ✗ | ✓ |
| Alıcı kredi limiti | Bağımsız underwriting | Merkezi havuz | Türk Eximbank kararı |
| Whole turnover | ✓ (Tipik) | ✓ | ✓ (Program kapsamlı) |
| Seçili alıcı esnekliği | Ürüne göre mümkün | Sınırlı | Uygulanamaz |
| Ciro kriteri | Sigortacıya göre | Sisteme göre | Türk Eximbank koşulları |
| Tazminat oranı | Poliçeye göre değişir | Sisteme göre | %90 (resmi) |
| Prim yapısı | Ciro bazlı, risk profili | Sisteme göre | Türk Eximbank tarifeleri |
| Risk izleme | Sürekli alıcı analizi | Merkezi veri | Türk Eximbank |
| Tahsilat / recovery | ✓ Koordine edilir | Sisteme göre | ✓ |
| Finansman / temlik | Poliçeye bağlı | Koşullara bağlı | ✓ Kolaylaştırabilir |
| Başvuru kanalı | Broker / sigorta şirketi | Yetkili kanallar | Türk Eximbank |
| En uygun olduğu durum | Yurtiçi + ihracat karma portföy, büyük ciro, esneklik ihtiyacı | KOBİ, yurtiçi odaklı, sisteme giriş kolaylığı | İhracat ağırlıklı, politik risk ve finansman erişimi önemli |
Alıcı limiti nasıl çalışır?
Alıcı limiti, sigortacının belirli bir alıcı için üstlenmeye razı olduğu maksimum kredi riskiyle doğrudan ilişkilidir. Şirketin müşterisine tanıdığı ticari limit ile sigortacının verdiği sigorta limiti aynı şey değildir.
Limit düşürülmesinin etkisi
Sigortacı, alıcının finansal durumunun olumsuz değiştiğini tespit ederse mevcut limiti azaltabilir veya iptal edebilir. Bu durumda:
- Limit düşürülmesinden önce gerçekleştirilmiş ve henüz tahsil edilmemiş satışlar — poliçe wording'ine göre — kısmen koruma altında kalabilir.
- Limit iptali sonrası yeni sevkiyatlar sigorta kapsamının dışında kalır; yeni satış yapmadan önce sigortacının durumunu netleştirmek zorunludur.
- Bu nedenle alıcı limitlerini poliçe boyunca düzenli izlemek, salt poliçe başlangıcında değerlendirmekten çok daha kritiktir.
Konkordato, iflas ve temerrüt: ayrımlar önemli
Hukuki İflas
Mahkeme kararıyla gerçekleşen iflas. Alacak sigortasının en net teminat tetikleyicilerinden biridir. Sigortalının bildirim yükümlülüğüne uyması ve gerekli belgeleri zamanında sunması zorunludur.
Güçlü tetikleyiciKonkordato
Alıcının mahkeme denetiminde borçlarını yeniden yapılandırmasıdır. Konkordato ilanı bir tetikleyici olabilir; ancak "ilan edildi = ertesi gün tazminat" doğru değildir. Konkordato türü (geçici / kesin), alacağın vadesi, bildirim sürelerine uyum ve poliçe prosedürü tazminat hakkını belirler. Somut her vaka poliçe wording'i ışığında değerlendirilmelidir.
Dikkatli değerlendirme gerekirProtracted Default — Uzun Süreli Temerrüt
Yasal iflas olmaksızın alıcının vade sonrasında poliçede belirlenen bekleme süresini (tipik olarak 60–180 gün) aşan ödeme başarısızlığı. Bu tetikleyicide bildirim sürelerine uyum kritiktir; geç bildirim tazminat hakkını riske atabilir.
Tetikleyici — bildirim süresi kritikBasit Ödeme Gecikmesi
Alıcının birkaç hafta geç ödemesi tipik olarak alacak sigortasını tetiklemez. Temerrüt süresi henüz dolmamışsa tazminat talebi gündeme gelmez; overdue bildirimi ise poliçede belirlenen sürede yapılmalıdır.
Tek başına teminat tetiklemezVadesi geçmiş alacak bildirimi (overdue declaration)
Alacak sigortasında en kritik prosedürel yükümlülüklerden biridir. Geç bildirim, kısmen veya tamamen tazminat hakkını ortadan kaldırabilir.
Vadenin geçtiğini tespit edin
Alıcının ödemeyi poliçedeki bildirim eşiğine yaklaşan süre içinde yapmadığını izleme sisteminizle takip edin.
Poliçedeki bildirim süresini kontrol edin
Her poliçenin overdue bildirim için kesin bir süresi vardır. Bu süre dolmadan sigortacıya bildiri yapılmalıdır. Süre aşımı tazminat hakkının yitirilmesine neden olabilir.
Yeni sevkiyat yapmadan önce sigortacıya danışın
Vadesi geçmiş alacağı olan alıcıya poliçe prosedürüne aykırı biçimde yeni sevkiyat yapmak, yeni satışların kapsam dışına çıkmasına veya mevcut alacağın tazminatını riske atmasına yol açabilir.
Hasar dosyası için evrak toplayın
Fatura, irsaliye, alıcıdan yazışma, ödeme takip kayıtları, varsa hukuki yazışmalar. Eksik evrak tazminat sürecini uzatır.
Tahsilat takibini sigortacıyla koordine edin
Sigortacı hasar sürecinde tahsilat takibini devralabilir veya koordine edebilir. Bağımsız hukuki girişimlerin sigortacıyla paylaşılması gerekir.
Sık yapılan hata: "Alıcıyla görüşüyoruz, belki öder" beklentisiyle bildirim ertelenmesi. Bu beklenti sürerken poliçedeki bildirim süresi dolabilir ve tazminat hakkı yitilebilir. Belirsizlik durumunda sigortacıya bildirmek ve sonra beklemek, bekleyip sonra bildirmekten her zaman daha güvenlidir.
Whole turnover mu, seçili alıcı mı?
Whole turnover
Sigortalının kapsam dahilindeki satış portföyünün bütünü veya belirlenen büyük bölümü sigortalanır. Ters seçimi engellemek amacıyla sigortacı, sigortalının yalnızca en riskli alıcıları seçmesine izin vermez. Bu yaklaşım özel piyasa poliçelerinde ve Türk Eximbank programında genel standarttır.
Seçili alıcı (named buyer / selected buyer)
Belirli müşterilerin poliçeye dahil edilmesi veya yalnızca belirlenen alıcılar için kapsam alınmasıdır. Bu yapı her sigortacıda ve her piyasada mümkün değildir; bazı özel piyasa ürünlerinde belirli koşullarla sunulabilir. Türk Eximbank Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası genel kapsamlı bir programdır — yalnızca birkaç seçilmiş alıcı için kullanılamaz.
Pratik sonuç: "Sadece en büyük 3 müşterimizin alacağını sigortalatmak istiyoruz" talebi, whole turnover yapısında genellikle kabul edilmez. Ürün ve sigortacı seçimi bu ihtiyaca göre şekillendirilmelidir.
Ciro bildirimi ve prim mekanizması
Özel piyasa alacak sigortası primini genellikle poliçe başlangıcında beyan edilen tahmini ciro (estimated turnover) belirler. Prim, bu ciro üzerinden hesaplanır.
- Minimum / deposit premium: Yıl içinde tahakkuk eden prim bu tutarın altında kalsa bile ödenir; poliçenin minimum maliyetini belirler.
- Gerçekleşen satış bildirimi: Sigortalı, dönem dönem gerçekleşen kapsam dahilindeki satışlarını sigortacıya bildirir.
- Yıl sonu adjustment: Gerçekleşen ciro, başlangıç tahmininden yüksek veya düşük çıkabilir; prim buna göre yıl sonunda düzeltilir.
- Kapsam dışı satışlar: Poliçede belirlenen dışlama kriterlerine (ör. peşin satışlar, grup şirketi satışları, belirli sektörler) giren satışlar kapsam dışıdır ve bu satışlar ciro bildirimine dahil edilmez.
Bu mekanizma her özel piyasa poliçesinde aynı değildir; prim yapısı ve dönem bildirimleri sigortacı ve ürüne göre farklılık gösterir.
Tazminat nasıl hesaplanır?
Temel formül
Gerçek hesapta birden fazla unsur etkili olur:
Önemli: Alıcı limiti ile tazminat limiti aynı değildir. Alıcı limiti, sigortalı olabilecek maksimum riski gösterir; fiili tazminat bu limitten muafiyet, coinsurance ve mahsuplar düşüldükten sonra kalan tutardır.
Tahsilat ve recovery: alacak sigortası bittikten sonra bitmez
Tazminat ödenmesi hasar sürecinin sonu değildir. Sigortacı tazminatı ödedikten sonra alacağın tahsilat hakkına halef olur (subrogation) ve alıcıdan tahsilat girişimlerini sürdürür.
Tahsilat Süreci
Sigortacı, tazminat ödedikten sonra alıcıdan tahsilat için hukuki takip başlatabilir. Hukuki süreçler ve tahsilat ajansları bu aşamada devreye girebilir.
Recovery Paylaşımı
Tahsilat başarılı olursa elde edilen tutarlar sigortalı ve sigortacı arasında paylaşılır. Paylaşım oranı coinsurance oranına ve poliçe koşullarına göre belirlenir.
Sigortalının Katkısı
Sigortalının tahsilat sürecinde gerekli belgeleri ve bilgileri sağlaması, yetki devrini kabul etmesi ve hukuki sürece katkı sağlaması gerekebilir. Bu yükümlülükler poliçeye göre farklılık gösterir.
Banka ve faktoring finansmanına etkisi
Sigortalı alacaklar, finans kuruluşları için daha güvenilir bir teminat niteliği taşıyabilir. Türk Eximbank da Kısa Vadeli İhracat Alacak Sigortası poliçesinin ihracatçının finansmana erişimini kolaylaştırabileceğini resmi olarak belirtmektedir.
- Alacağın kalitesi artar: Sigortalı bir alacak, banka veya faktoring kuruluşunun risk algısını iyileştirebilir.
- Poliçe veya tazminat temliği: Bazı poliçelerde sigorta haklarının bankaya veya faktoring kuruluşuna temlik edilmesi mümkündür. Bu imkânın varlığı ve koşulları poliçe wording'ine ve sigortacının iznine bağlıdır.
- Otomatik kredi garantisi değildir: Sigortalı alacaklar banka kredi limitini otomatik olarak artırmaz. Finans kuruluşu her durumda bağımsız kredi değerlendirmesi yapar.
- Temlik planıyorsanız: Temlik maddesini poliçe müzakeresinde baştan netleştirin; sonradan eklemeye çalışmak sigortacı onayı gerektirebilir.
Neolife broker olarak ne yapar?
En ucuz alacak sigortası poliçesi değil, şirketin satış modeline en uygun kredi riski yapısı önemlidir. Bu fark, teknik broker uzmanlığıyla ortaya çıkar.
Alacak portföyünü analiz eder: Ciro yapısı, vade profili, müşteri dağılımı ve geçmiş bad debt incelenir.
Buyer concentration çıkarır: En büyük 10–20 alıcının portföydeki ağırlığı ve tek alıcıya bağımlılık riski değerlendirilir.
Uygun modeli belirler: Özel piyasa, Devlet Destekli sistem ve Türk Eximbank seçenekleri firma profiline göre değerlendirilir — her modelin avantaj ve kısıtları karşılaştırılır.
Piyasa tekliflerini koordine eder: Birden fazla özel piyasa sigortacısından teklif alınır, koşullar ve limitler karşılaştırılır.
Limit taleplerini yönetir: Kritik alıcılar için limit tahsisi sürecinde sigortacıyla koordinasyon sağlanır; düşük limit kararlarına itiraz ve alternatif yapı arayışı yürütülür.
Poliçe wording'ini karşılaştırır: Teminat tetikleyicileri, overdue bildirimi, coinsurance oranı, muafiyet ve temlik koşulları satırına kadar incelenir.
Overdue ve claims süreçlerini yönetir: Bildirim sürelerine uyum sağlanır, hasar dosyası hazırlanır, tazminat sürecinde sigortacıyla muhatap olunur.
Yenileme optimizasyonu yapar: Hasar geçmişi, prim ayarlaması ve limit yapısı her yenilemede yeniden değerlendirilir.