Incoterms ve Nakliyat Sigortası İlişkisi
Incoterms kuralları, satıcı ile alıcı arasındaki risk ve maliyet paylaşımını belirler; ancak sigorta yaptırma yükümlülüğünü yalnızca iki teslim şeklinde (CIF ve CIP) doğrudan düzenler. Diğer teslim şekillerinde (FOB, EXW, DAP vb.) sigorta yaptırma zorunluluğu yoktur; riski elinde tutan tarafın kendi menfaatini korumak için sigorta yaptırması tavsiye edilir. Sigortalanabilir menfaat (insurable interest) riski üstlenen tarafa aittir; bu nedenle Incoterms seçimi ile sigorta yapısının uyumlu tasarlanması kritiktir.
Sigorta Açısından Kritik Ayrım: CIF vs. CIP
Incoterms 2020 ile netleştirilen en önemli sigorta değişikliği: CIP (Carriage and Insurance Paid To) kapsamında satıcı artık ICC-A (veya muadili en geniş kapsamlı) sigorta yaptırmak zorundadır. Oysa CIF (Cost, Insurance and Freight) kapsamında satıcının asgari yükümlülüğü ICC-C (dar kapsamlı) sigorta düzeyinde kalmaya devam etmektedir. Bu fark, alıcının teslim aldığı malın ne kadar güvenceli olduğunu doğrudan etkiler.
Incoterms 2020 — Risk Devri ve Sigorta Yükümlülüğü Tablosu
Aşağıdaki tabloda her Incoterms terimi için risk devir noktası ve sigorta yükümlülüğü özetlenmiştir.
| Terim | Açılımı | Risk Devir Noktası | Satıcı Sigorta Yükümlü mü? | Kullanım Alanı |
|---|---|---|---|---|
| EXW | Ex Works | Satıcının tesisinde, malın belirlenen teslim yerinde alıcının tasarrufuna sunulduğu anda | Hayır | Tüm taşıma modları |
| FCA | Free Carrier | Satıcının belirttiği taşıyıcıya teslimde | Hayır | Tüm taşıma modları (konteyner için tercih) |
| CPT | Carriage Paid To | Malın ilk taşıyıcıya tesliminde | Hayır | Tüm taşıma modları |
| CIP | Carriage and Insurance Paid To | Malın ilk taşıyıcıya tesliminde | Evet — ICC-A asgari | Tüm taşıma modları — en kapsamlı sigorta standardı |
| DAP | Delivered at Place | Varış noktasında, boşaltıma hazır teslimde | Hayır | Tüm taşıma modları |
| DPU | Delivered at Place Unloaded | Varış noktasında boşaltım tamamlandığında | Hayır | Tüm taşıma modları |
| DDP | Delivered Duty Paid | Varış noktasında, gümrük ve vergiler ödenmiş halde teslimde | Hayır | Tüm taşıma modları — satıcı en yüksek yükümlülüğü üstlenir |
| FAS | Free Alongside Ship | Gemi yanına teslimde | Hayır | Yalnızca deniz/iç su yolu |
| FOB | Free On Board | Malın gemiye yüklendiği anda | Hayır | Yalnızca deniz/iç su yolu (dökme yük için) |
| CFR | Cost and Freight | Malın gemiye yüklendiği anda | Hayır | Yalnızca deniz/iç su yolu |
| CIF | Cost, Insurance and Freight | Malın gemiye yüklendiği anda | Evet — ICC-C asgari | Yalnızca deniz/iç su yolu — minimum sigorta standardı |
Sık Yapılan Hatalar ve Risk Tuzakları
Türk ihracatçı ve ithalatçıların Incoterms uygulamasında sıkça karşılaşılan sorunlar:
- FOB'da sigorta ihmalinin göz ardı edilmesi: FOB satışlarda risk gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer; ancak bazı ihracatçılar yükleme öncesi hasar riskinin hâlâ satıcıda olduğunu göz ardı eder. Liman sahası ve yükleme operasyonu sırasındaki hasarlar için satıcının ayrıca güvence altında olması önerilir.
- CIF poliçesinin gerçekte dar kapsam içerdiğinin bilinmemesi: CIF ile sevk eden satıcı, asgari yükümlülük olarak ICC-C'yi karşılar; bu kapsam çarpma, yangın ve batma gibi büyük olayları kapsar ancak hırsızlık, nem hasarı ve kısmi kayıpları genellikle dışarıda bırakır. Alıcı, kendi menfaati için üst kapsam sigorta yaptırmalıdır.
- EXW ile satışta ihracat gümrük sorumluluğunun yanlış anlaşılması: EXW teslim şeklinde ihracat gümrük beyanı alıcıya aittir; ancak bazı Türk satıcılar bu sorumluluğu üstlenmeden EXW kullanmakta, bu durum gümrük aksaklıklarına yol açmaktadır. FCA, ihracat gümrüğünü satıcıda bırakan daha uygun alternatif olabilir.
- DDP tercihinde katma değer vergisi riskinin hesaplanmaması: Türk ihracatçı yurt dışı alıcının ülkesinde DDP satış yaparken o ülkedeki ithalat vergisi ve KDV/VAT yükümlülüklerini üstlenmek zorunda kalır; bu vergilere ilişkin hukuki ve mali risklerin önceden değerlendirilmesi gerekir.
- FCA'da "gemiye yükleme" notası: Incoterms 2020, FCA kullanılan deniz yolu taşımasında alıcının akreditifini (L/C) karşılamak için tarafların "gemiye yüklenmiş" notu içeren konşimento düzenlenmesini talep edebileceğini açıkça düzenlemiştir; bu kural ticaret finansmanında dikkat gerektirir.
Nakliyat Sigortası ile Incoterms Uyumu
Nakliyat sigortası tasarlanırken Incoterms seçimiyle uyum sağlanması kritiktir:
ICC-A (Tüm Riskler)
En geniş kapsamlı Institute Cargo Clause. CIP kapsamında satıcının zorunlu olarak yaptırması gereken standart. Hırsızlık, su hasarı ve kısmi kayıpları da kapsar.
ICC-B (Orta Kapsam)
ICC-A ve C arasında orta kapsam. Belirli nakliye hasarı türlerini kapsar; geniş kapsama göre daha uygun primli.
ICC-C (Dar Kapsam)
CIF kapsamında satıcının asgari yükümlülüğü. Yalnızca büyük tehlikeler: yangın, batma, çarpma. Kısmi kayıp ve hırsızlık kapsam dışındadır.
Sigortalanabilir Menfaat
Riski üstlenen tarafın menfaati sigortalanabilir. Incoterms risk devir noktası, hangi tarafın hangi an için menfaate sahip olduğunu netleştirir.